Pięć niezwykłych historii z półwyspu Giens, o których milczą nawet przewodniki

1. Podwodna łąka, nad którą można popłynąć – i dlaczego jest ważniejsza, niż myślisz

Historie półwyspu Giens nie kończą się na linii wody. Pod powierzchnią, na płytkich wodach u jego południowego krańca, rozciąga się jeden z najbardziej niezwykłych i najsłabiej poznanych krajobrazów Morza Śródziemnego: rozległa podwodna łąka Posidonia oceanica, posydonii nazywanej też trawą Neptuna, która występuje wyłącznie w tym morzu i nigdzie indziej na Ziemi.

Łąki posydonii w Zatoce Giens należą do najrozleglejszych i najlepiej zachowanych na całym francuskim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Zaczynają się na głębokości zaledwie metra czy dwóch i sięgają trzydziestu pięciu metrów, a nawet głębiej. Ich jaskrawozielone, wstęgowate liście rosną w gęstych kępach, które kołyszą się z prądem i nadają dnu wygląd rozległej podwodnej łąki. Pod żywymi liśćmi rośliny zakotwiczają się za pomocą grubych kłączy, rosnących w osadzie zarówno poziomo, jak i pionowo i tworzących warstwowe struktury zwane matte, które mogą mieć kilka metrów grubości i tysiące lat. Jeden metr kwadratowy takiej łąki wytwarza do dwudziestu litrów tlenu dziennie i pochłania znacznie więcej dwutlenku węgla na jednostkę powierzchni niż porównywalny fragment lasu na lądzie.

Same liczby robią wrażenie, ale tym, co sprawia, że posydonia z Giens naprawdę zasługuje na uwagę, jest fakt, że możesz zobaczyć ją na własne oczy. Na Pointe du Bouvet, w pobliżu portu promowego Tour Fondue na południowym krańcu półwyspu, przez płycizny prowadzi oznakowana podwodna ścieżka na głębokości zaledwie od jednego do czterech metrów. Numerowane boje i podwodne tablice informacyjne prowadzą miłośników snorkelingu przez łąkę i żyjące w niej organizmy – dorady, wargacze, ośmiornice, jeżowce oraz setki gatunków bezkręgowców i glonów, dla których posydonia jest schronieniem i źródłem pożywienia. Nie potrzeba uprawnień nurkowych. Wystarczą maska, fajka i spokojny poranek.

Warto zatrzymać się na chwilę przy wieku tego, nad czym płyniesz. Posidonia oceanica rośnie powoli – jej poziome kłącza przyrastają zaledwie od jednego do sześciu centymetrów rocznie – a poszczególne kolonie mogą być niezwykle stare. Wiek klonalnej kolonii posydonii odkrytej między Ibizą a Formenterą oszacowano na od 80 000 do 200 000 lat, co może czynić ją jednym z najstarszych żywych organizmów na Ziemi. Łąki u wybrzeży Giens należą do tego samego gatunku i żyją w tej samej niespiesznej skali czasu. Płynąc nad nimi, poruszasz się nad żywą strukturą, która była już prastara, gdy u brzegów La Madrague zatonął rzymski statek z winem.

2. Półwysep jest księżniczką – a przynajmniej tak głosi legenda

Najstarsza opowieść o półwyspie Giens nie jest historyczna. Jest mitologiczna – i piękna. Legenda, spisana przez pisarza z Hyères Gustave’a Roux, opowiada o księciu Olbianusie, który miał cztery córki niezwykłej urody. Pewnego dnia, gdy cztery księżniczki pływały u wybrzeży, na horyzoncie pojawiły się pirackie żagle. Olbianus wołał do córek, by wróciły na brzeg, lecz one odpłynęły już zbyt daleko. W rozpaczy książę padł na kolana na plaży i błagał niebiosa, by uchroniły je przed porwaniem. Jego modlitwa została wysłuchana – ale nie tak, jak tego oczekiwał. Dokonała się przemiana. Córki poczuły, jak ich ciała zwalniają, sztywnieją, zastygają i wreszcie zamieniają się w kamień. Każda stała się wyspą: Porquerolles, Port-Cros, Île du Levant. A czwarta – ta najbliżej brzegu, wciąż wyciągająca ramiona ku ojcu – stała się półwyspem Giens. Imię „Olbianus” przywołuje Olbię, grecką kolonię założoną nieopodal na wybrzeżu w IV wieku p.n.e., i to skojarzenie jest zamierzone. Legenda wplata prawdę geologiczną – to, że Giens było niegdyś wyspą, podobnie jak jego sąsiadki, zanim osady powoli połączyły je z lądem – w opowieść o żałobie, przemianie i szczególnym smutku bycia niemal na wyciągnięcie ręki. To opowieść, która zmienia sposób patrzenia na krajobraz. Stań o zmierzchu na cyplu przy Tour Fondue, gdy sylwetki wysp rysują się na tle ostatniego światła, a mit wyda Ci się nie tyle legendą, ile wyjaśnieniem.

3. Dziki kwiat, który we Francji rośnie na jednej mierzei – i nigdzie indziej

Zachodnie tombolo półwyspu Giens – wąski pas piasku biegnący od lądu do skalistego cypla, którym prowadzi droga i wzdłuż którego ciągnie się Plage de l’Almanarre – jest siedliskiem rośliny, która we Francji występuje tylko tutaj. Matthiola tricuspidata, lewkonia trójrożna, to niewielka, niska roślina z rodziny kapustowatych o bladofioletowych kwiatach, kwitnąca wiosną na piaszczystych glebach nadmorskich. Spotyka się ją w innych częściach basenu Morza Śródziemnego – na niektórych odcinkach wybrzeża Afryki Północnej, na Sardynii, w rozproszonych miejscach wokół Morza Egejskiego – ale we Francji całe jej siedlisko to zachodnie tombolo Presqu’île de Giens. Ta jedna mierzeja, długa na pięć kilometrów i szeroka na kilkaset metrów, to jedyne miejsce w kraju, gdzie rośnie.

Nie jest jedyną rzadkością. Na półwyspie i w jego najbliższym otoczeniu odnotowano 257 gatunków roślin, w tym około trzydziestu gatunków storczyków i około dwudziestu roślin uznanych przez Conservatoire du Littoral za gatunki dziedzictwa przyrodniczego. Wśród nich są Silene badaroi (lepnica Badaro), endemit francusko-włoski występujący na półwyspie, na pobliskiej wysepce Petit Ribaud i na Porquerolles; Senecio leucanthemifolius subsp. crassifolius, endemit wybrzeża liguryjsko-prowansalskiego; oraz Limonium pseudominutum, karłowaty zatrwian spotykany wyłącznie w departamentach Bouches-du-Rhône i Var. Ta koncentracja jest tym bardziej niezwykła, że występuje w krajobrazie, który większość ludzi postrzega po prostu jako plażę. Zachodnie tombolo wygląda na pierwszy rzut oka jak zwykły pas piasku między morzem a laguną. To, że jest zarazem jednym z najcenniejszych botanicznie odcinków wybrzeża na południu Francji, to szczegół, który wynagradza uważniejsze spojrzenie.

4. Jean-Luc Godard nakręcił swoje arcydzieło w Port du Niel

Latem 1965 roku Jean-Luc Godard przywiózł na południe Francji niewielką ekipę, Jeana-Paula Belmondo i Annę Karinę, by nakręcić film, który miał się stać jednym z najważniejszych dzieł francuskiej Nowej Fali. Był to „Szalony Piotruś” (Pierrot le Fou), a kluczowe sceny nakręcono na półwyspie Giens. Fabuła śledzi Ferdinanda i Marianne, którzy uciekają z Paryża na śródziemnomorskie wybrzeże, porzucając mieszczańskie życie dla swoistego romantyzmu uciekinierów, który z każdą sceną coraz bardziej się rozpada. Godard wybrał okolice Hyères właśnie dlatego, że oferowały dziki, nieskażony śródziemnomorski krajobraz, jakiego potrzebował – i półwysep go nie zawiódł. Port du Niel, mała rybacka zatoczka na południowym krańcu Giens, była jednym z miejsc zdjęciowych. Ekipa filmowała także w porcie Ayguade i wzdłuż wybrzeża w stronę Porquerolles, gdzie przez dziesięć dni mieszkała w hotelach Miramar i Post Office na wyspie.

„Szalony Piotruś” uchodzi dziś za jeden z najwybitniejszych filmów w historii francuskiego kina – film o kolorze, wolności, języku i Morzu Śródziemnym jako stanie umysłu. Półwysep wcale się nie chwali tym, że krajobrazy filmu w dużej mierze pochodzą właśnie z Giens i sąsiednich wysp. W Port du Niel nie ma tablicy pamiątkowej. Nie ma spaceru z przewodnikiem. Zatoczka wygląda dokładnie tak jak w 1965 roku – kilka łodzi rybackich, turkusowa woda, w tle wybrzeże Var – i być może właśnie o to chodzi. Jeśli znasz film, wizyta w Port du Niel jest jak wejście w kadr. Jeśli nie, to wciąż jeden z najpiękniejszych małych portów na półwyspie. Tak czy inaczej, Godard wybrał dobrze.

5. Rzymski wrak w La Madrague – i 6000 amfor wina z liśćmi laurowymi przeznaczonego dla Galii

W 1967 roku nurkowie ze szkoły nurkowania francuskiej marynarki wojennej natrafili na coś na dnie morza u wybrzeży portu rybackiego La Madrague de Giens. Na głębokości od osiemnastu do dwudziestu metrów, w spokojnych wodach po południowej stronie półwyspu, leżał wrak rzymskiego statku handlowego – i był ogromny. Statek, który zatonął między 75 a 60 rokiem p.n.e., miał około czterdziestu metrów długości i nośność 400 ton. Dla porównania: był to jeden z największych rzymskich statków handlowych, jakie kiedykolwiek odnaleziono w Morzu Śródziemnym. Ładunek mówił sam za siebie: 6000 amfor na wino typu Dressel 1B, każda wysoka na ponad metr, ułożonych w ładowni w trzech warstwach, aż do wysokości trzech metrów nad stępką. Stemple garncarzy pozwoliły ustalić, że amfory pochodziły z warsztatów w pobliżu Terraciny, na wybrzeżu Lacjum na południe od Rzymu. Analiza osadu we wnętrzu wykazała czerwone wino – aromatyzowane liśćmi laurowymi, przyprawą dodawaną specjalnie z myślą o gustach Galów. Był to statek wiozący włoskie wino na tereny dzisiejszej Francji, i to w ogromnych ilościach.

To, co wydarzyło się później, uczyniło wrak ważnym z zupełnie innego powodu. Wykopaliska, prowadzone przez jedenaście sezonów w latach 1972–1982 pod kierunkiem André Tchernii i Patrice’a Pomeya, były pierwszymi prawdziwie naukowymi podwodnymi wykopaliskami na dużą skalę przeprowadzonymi we Francji. Zespół wprowadził techniki stosowane do dziś: systematyczną stereoskopową dokumentację fotograficzną każdej warstwy, podwodne piły łańcuchowe do drążenia tuneli pod belkami kadłuba oraz kompleksowy system numeracji, który pozwolił skatalogować ładunek i konstrukcję statku z taką samą rzetelnością jak przy wykopaliskach na lądzie. Wrak z La Madrague de Giens w praktyce ustanowił nowoczesną metodologię francuskiej archeologii podwodnej.

Warto znać jeszcze jeden szczegół. Gdy wykopaliska dotarły do niższych warstw ładunku, zespół odkrył, że brakuje już znacznej liczby amfor. Starożytni nurkowie – pracujący w I wieku p.n.e., bez nowoczesnego sprzętu – zeszli już wcześniej do wraku i wydobyli niemal połowę ładunku. Ślady ich pracy nie pozostawiały wątpliwości. Dwa tysiące lat przed francuską marynarką wojenną ktoś inny odnalazł ten statek jako pierwszy. Po zakończeniu wykopalisk wrak celowo ponownie przykryto piaskiem na dnie morza, gdzie spoczywa do dziś. Możesz w spokojny wieczór przespacerować się po porcie w La Madrague, spojrzeć na wodę i wiedzieć, że tuż pod jej powierzchnią, zachowany w piasku, leży rzymski statek handlowy z resztkami ładunku wina, które nigdy nie dotarło do Galii.