Vijf bijzonderheden over de Presqu’île de Giens die zelfs de reisgidsen niet noemen

1. Een onderwaterweide waar je doorheen kunt zwemmen, en waarom die belangrijker is dan je denkt

De verhalen van het schiereiland Giens houden niet op bij de waterlijn. Onder het oppervlak, in het ondiepe water voor de zuidpunt, ligt een van de bijzonderste en minst begrepen landschappen van de Middellandse Zee: een uitgestrekte onderwaterweide van Posidonia oceanica, het neptunusgras dat alleen in deze zee voorkomt en nergens anders op aarde.

De posidoniavelden in de Golf van Giens behoren tot de grootste en best bewaarde van de hele Franse Middellandse Zeekust. Ze beginnen al op een of twee meter diepte en lopen door tot vijfendertig meter en dieper. Hun felgroene, lintvormige bladeren groeien in dichte pollen die met de stroming meewiegen, waardoor de zeebodem op een immens onderwatergrasland lijkt. Onder de levende bladeren verankeren de planten zich met dikke wortelstokken die zowel horizontaal als verticaal het sediment in groeien. Zo bouwen ze gelaagde structuren op, matte genoemd, die meters dik en duizenden jaren oud kunnen zijn. Eén vierkante meter van deze weide produceert tot twintig liter zuurstof per dag en neemt per oppervlakte-eenheid aanzienlijk meer koolstofdioxide op dan een even groot stuk bos.

Die cijfers zijn op zich al indrukwekkend, maar wat de posidonia van Giens echt de moeite waard maakt, is dat je haar met eigen ogen kunt zien. Bij de Pointe du Bouvet, vlak bij de veerhaven van de Tour Fondue op de zuidpunt van het schiereiland, loopt een gemarkeerd onderwaterpad door het ondiepe water, op slechts één tot vier meter diepte. Genummerde boeien en informatieborden onder water leiden snorkelaars door de weide en langs het zeeleven dat er een thuis vindt: zeebrasems, lipvissen, octopussen, zee-egels en honderden soorten ongewervelden en algen die voor beschutting en voedsel afhankelijk zijn van de posidonia. Een duikbrevet is niet nodig. Een duikbril, een snorkel en een rustige ochtend zijn genoeg.

Sta ook even stil bij de ouderdom van wat je onder je ziet. Posidonia oceanica groeit langzaam – de horizontale wortelstokken rukken maar één tot zes centimeter per jaar op – en afzonderlijke kolonies kunnen buitengewoon oud zijn. Een klonale posidoniakolonie die tussen Ibiza en Formentera werd ontdekt, wordt geschat op 80.000 tot 200.000 jaar oud, waarmee ze mogelijk tot de oudste levende organismen op aarde behoort. De velden voor de kust van Giens zijn van dezelfde soort en leven op hetzelfde trage tempo. Wie erdoorheen zwemt, beweegt zich door een levende structuur die al stokoud was toen het Romeinse wijnschip bij La Madrague zonk.

2. Het schiereiland is een prinses, althans volgens de legende

Het oudste verhaal over het schiereiland Giens is niet historisch. Het is mythologisch, en het is prachtig. De legende, opgetekend door de schrijver Gustave Roux uit Hyères, vertelt over prins Olbianus, die vier dochters had van buitengewone schoonheid. Op een dag, toen de vier prinsessen voor de kust aan het zwemmen waren, doken er piratenzeilen op aan de horizon. Olbianus riep zijn dochters terug naar het strand, maar ze waren al te ver weggezwommen. Wanhopig viel de prins op zijn knieën in het zand en smeekte de hemel hen te behoeden voor gevangenschap. Zijn gebed werd verhoord, maar niet zoals hij had gehoopt. Er voltrok zich een gedaanteverwisseling. De dochters voelden hun ledematen trager worden, verstijven, verstarren en ten slotte in steen veranderen. Elk van hen werd een eiland: Porquerolles, Port-Cros, het Île du Levant. En de vierde – het dichtst bij de kust, haar armen nog naar haar vader uitgestrekt – werd de Presqu’île de Giens. De naam Olbianus verwijst naar Olbia, de Griekse kolonie die in de vierde eeuw v.Chr. vlakbij aan de kust werd gesticht, en dat verband is geen toeval. De legende verweeft de geologische werkelijkheid – Giens was ooit een eiland, net als zijn buren, tot afzettingen het langzaam met het vasteland verbonden – met een verhaal over verdriet, verandering en de bijzondere droefheid van elkaar bijna kunnen aanraken. Het is het soort verhaal waardoor je anders naar een landschap kijkt. Ga in de schemering op de landtong bij de Tour Fondue staan, wanneer de eilanden afsteken tegen het laatste licht, en de mythe voelt minder als volksverhaal dan als verklaring.

3. Een wilde bloem die in Frankrijk op één zandrug groeit, en nergens anders

Op de westelijke tombolo van het schiereiland Giens – de smalle zandstrook die van het vasteland naar de rotsachtige landtong loopt, met over de hele lengte de weg en de Plage de l’Almanarre – groeit een plant die in Frankrijk alleen hier voorkomt. Matthiola tricuspidata, de driehoornige violier, is een kleine, laagblijvende kruisbloemige plant met lichtpaarse bloemen die in het voorjaar bloeit op zanderige kustbodem. Elders in het Middellandse Zeegebied komt ze wel voor – langs delen van de Noord-Afrikaanse kust, op Sardinië, op verspreide plekken rond de Egeïsche Zee – maar in Frankrijk beperkt haar hele leefgebied zich tot de westelijke tombolo van de Presqu’île de Giens. Deze ene zandrug, vijf kilometer lang en een paar honderd meter breed, is de enige plek in het land waar ze groeit.

Ze is niet de enige zeldzaamheid. Op het schiereiland en in de directe omgeving zijn 257 plantensoorten geteld, waaronder zo’n dertig soorten orchideeën en een twintigtal planten die het Conservatoire du Littoral als erfgoedsoort heeft aangemerkt. Daartoe behoren Silene badaroi (de silene van Badaro), een Frans-Italiaanse endemische soort die voorkomt op het schiereiland, op het nabijgelegen eilandje Petit Ribaud en op Porquerolles; Senecio leucanthemifolius subsp. crassifolius, endemisch aan de Ligurisch-Provençaalse kust; en Limonium pseudominutum, een dwerglamsoor die alleen in de Bouches-du-Rhône en de Var voorkomt. Wat deze concentratie zo opmerkelijk maakt, is dat ze zich bevindt in een landschap dat de meeste mensen gewoon als strand beleven. Op het eerste gezicht is de westelijke tombolo niet meer dan een strook zand tussen de zee en de lagune. Dat het ook een van de botanisch belangrijkste kuststroken van Zuid-Frankrijk is, is precies het soort detail waarvoor het loont om beter te kijken.

4. Jean-Luc Godard draaide zijn meesterwerk in Port du Niel

In de zomer van 1965 trok Jean-Luc Godard met een kleine filmploeg, Jean-Paul Belmondo en Anna Karina naar Zuid-Frankrijk om een film te maken die zou uitgroeien tot een van de bepalende werken van de Franse nouvelle vague. Die film was Pierrot le Fou, en belangrijke scènes werden opgenomen op de Presqu’île de Giens. Het verhaal volgt Ferdinand en Marianne, die Parijs ontvluchten richting de Middellandse Zeekust en het burgerlijke leven inruilen voor een soort voortvluchtige romantiek die gaandeweg uiteenvalt. Godard koos de omgeving van Hyères juist omdat die het wilde, ongerepte mediterrane landschap bood dat hij zocht – en het schiereiland stelde niet teleur. Port du Niel, de kleine vissersinham op de zuidpunt van Giens, was een van de draailocaties. De ploeg filmde ook in de haven van L’Ayguade en langs de kust richting Porquerolles, waar ze tien dagen op het eiland verbleef, in Hôtel Miramar en Hôtel de la Poste.

Pierrot le Fou geldt nu als een van de grootste Franse films ooit: een film over kleur, vrijheid, taal en de Middellandse Zee als gemoedstoestand. Dat de landschappen voor een belangrijk deel van het schiereiland Giens en de omliggende eilanden komen, is iets waar het schiereiland niet mee te koop loopt. Er hangt geen gedenkplaat in Port du Niel. Er is geen rondleiding. De inham ziet er precies zo uit als in 1965 – een handvol vissersbootjes, turquoise water, de kust van de Var op de achtergrond – en misschien is dat juist de bedoeling. Ken je de film, dan voelt een bezoek aan Port du Niel alsof je het beeld binnenstapt. Ken je hem niet, dan is het nog altijd een van de mooiste haventjes van het schiereiland. Hoe dan ook: Godard had gelijk dat hij deze plek koos.

5. Het Romeinse scheepswrak bij La Madrague, en de 6.000 amforen laurierwijn voor Gallië

In 1967 deden duikers van de duikschool van de Franse marine een ontdekking op de zeebodem voor de vissershaven van La Madrague de Giens. Op achttien tot twintig meter diepte, in het rustige water aan de zuidkant van het schiereiland, lag het wrak van een Romeins koopvaardijschip – en het was enorm. Het schip, dat tussen 75 en 60 v.Chr. zonk, was ongeveer veertig meter lang en had een draagvermogen van 400 ton. Ter vergelijking: het is een van de grootste Romeinse handelsschepen die ooit in de Middellandse Zee zijn gevonden. De lading sprak boekdelen: 6.000 wijnamforen van het type Dressel 1B, elk meer dan een meter hoog, in drie lagen opgestapeld in het ruim tot drie meter boven de kiel. Pottenbakkersstempels wezen uit dat de amforen afkomstig waren uit werkplaatsen bij Terracina, aan de kust van Lazio ten zuiden van Rome. Analyse van de resten binnenin bracht rode wijn aan het licht, gearomatiseerd met laurierblad – een toevoeging die speciaal was afgestemd op de Gallische smaak. Dit schip vervoerde Italiaanse wijn naar wat nu Frankrijk is, en niet zo’n beetje ook.

Wat daarna gebeurde, maakte het wrak om een heel andere reden belangrijk. De opgraving, die tussen 1972 en 1982 elf seizoenen duurde onder leiding van André Tchernia en Patrice Pomey, werd de eerste werkelijk wetenschappelijke onderwateropgraving op grote schaal in Frankrijk. Het team ontwikkelde technieken die nog altijd worden gebruikt: systematische stereoscopische fotografische vastlegging van elke laag, onderwaterkettingzagen om tunnels onder het houtwerk van de romp te graven, en een allesomvattend nummeringssysteem waarmee de lading en de scheepsconstructie met dezelfde nauwgezetheid konden worden gecatalogiseerd als bij opgravingen op het land. Het wrak van La Madrague de Giens legde daarmee in feite de basis voor de moderne methodiek van de Franse onderwaterarcheologie.

Nog één detail is het weten waard. Toen de opgraving de onderste lagen van de lading bereikte, ontdekte het team dat een groot aantal amforen al ontbrak. Duikers in de oudheid – actief in de eerste eeuw v.Chr., zonder enige moderne uitrusting – waren al naar het wrak afgedaald en hadden bijna de helft van de lading geborgen. De sporen van hun werk waren onmiskenbaar. Tweeduizend jaar voordat de Franse marine het schip vond, had iemand anders het al gevonden. Na afloop van de opgraving werd het wrak bewust weer onder het zand op de zeebodem begraven, waar het nog altijd ligt. Wandel op een windstille avond langs de haven van La Madrague, kijk uit over het water en weet dat daar, onder het wateroppervlak, bewaard in het zand, een Romeins koopvaardijschip ligt met de resten van een wijnlading die Gallië nooit heeft bereikt.